Samsun'un Tarihi Camileri: İnanç Turizminin İzinde

Samsun, Karadeniz'in incisi olmanın ötesinde, köklü bir tarihin izlerini taşıyan camileriyle de inanç turizmi açısından önemli bir durak. İlkadım ilçesinde yüzyıllara meydan okuyan bu yapılar, hem mimari özellikleri hem de manevi atmosferleriyle ziyaretçilerini geçmişe yolculuğa çıkarıyor. Şehrin kalbinde yer alan bu tarihi camiler, farklı dönemlerin izlerini taşıyan hikayeleriyle keşfedilmeyi bekliyor.

Büyük Cami: İhtişamın ve Onarımın Hikayesi

Samsun'un en büyük tarihi camisi olan Büyük Cami, İlkadım ilçesinin Kale mahallesinde, Saathane Meydanı'nın hemen yanı başında yer alıyor. 19. yüzyılın son çeyreğinde inşa edilen bu görkemli yapı, aslında 14. yüzyılda bir Selçuklu komutanı tarafından yaptırılan ahşap bir caminin yerine yükseliyor. 1869'daki büyük Samsun yangınında kül olan ahşap caminin ardından, kesme taştan yeni bir cami yapılmasına karar verilmiş ve inşaat 1884-1886 yılları arasında tamamlanmış.

Caminin yuvarlak gövdeli, birer şerefeli iki minaresi ve geniş bir avlusu bulunuyor. Sekizgen bir kasnak üzerine oturtulmuş kubbesi, içeriden bitkisel ve geometrik desenlerle süslenmiş. Merkezi kubbe, dört köşedeki kulelerle destekleniyor. Tarihi kayıtlarda caminin, Candaroğlu İsfendiyar Bey'in oğlu Hızır Bey tarafından yaptırıldığı ve Vakıflar Bölge Müdürlüğü envanterinde Hızır Bey Vakfı olarak geçtiği belirtiliyor. İki minareli olmasından dolayı selatin camisi olarak anılan yapının inşasına II. Abdülhamid'in önemli katkı sağladığı düşünülüyor.

Caminin bakım ve onarım masraflarını üstlenen Sultan Abdülaziz'in annesi Pertevniyal Sultan nedeniyle cami, Valide Camisi olarak da biliniyor. 1906 depreminde hasar gören cami, 1906-1907'de onarılmış ve bu sırada kiremit çatısı bakırla kaplanmış. 1944 depreminde minarenin şerefeden yukarısı yıkılmış, 1945'te aslından farklı olarak yenilenmiş ve 2000'li yıllarda aslına uygun hale getirilmiş.

Kale Camii: Kitabesiyle Tarihe Tanıklık

İlkadım ilçesinde, Kuyumcular Çarşısı olarak anılan bölgede bulunan Kale Camii, günümüzde Kuyumcular Camii olarak da anılıyor. 1323 yılında, İlhanlıların Anadolu'dan sorumlu idari görevlisi Timurtaş adına Mevlevi Mahmut oğlu Evhat tarafından yaptırılan cami, çok sayıda tamirat geçirmiş ve orijinalliğini tamamen kaybetmiş durumda. Ancak kapı üstünde yer alan ve İlhanlı hükümdarı Ebû Said Bahadır'ın saltanatını anlatan kitabesi, yapının en önemli parçası olarak günümüze ulaşmış.

Caminin kapısı dikdörtgen şeklinde ve siyah mermerden bir çerçeveyle inşa edilmiş. Kapının yanındaki üç pencerede de aynı siyah mermer kullanılmış. İlk inşadan kalan kısımlar, giriş bölümü ve güneyindeki bölüm olarak biliniyor. Minber ise son onarımlar sırasında eklenmiş. Birçok onarım geçirdiği için eski halinden eser kalmayan cami, kitabesiyle tarihe tanıklık etmeye devam ediyor.

Pazar Camii: Tarihi Tartışmalı Bir Yapı

İlkadım ilçesindeki Pazar Camii, 14. yüzyıla tarihlenen bir İlhanlı dönemi yapısı olarak biliniyor. Dikdörtgen planlı, moloz taş duvarlar üzerine inşa edilmiş ve üzeri ahşap çatıyla örtülü. 1819'da ve cumhuriyetin ilk yıllarında iki kez onarımdan geçen yapı, yenileme çalışmaları sonrasında orijinalliğini kısmen kaybetmiş. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 2007 yılında restore edilen caminin kuzey cepheli ana giriş kapısı kesme taştan ve tek minaresi bulunuyor.

Caminin inşa kitabesi olmadığı için yapım tarihi tam olarak bilinmiyor. Giriş kapısı üzerine sonradan eklenen kitabede Pazar Camii Şerifi Miladi 1380 yazıyor. Yöresel kaynaklar bu tarihi iddia ederken, bazı kaynaklar caminin 1819 yılında Hazinedârzâde Süleyman Paşa tarafından yaptırıldığını öne sürüyor. 1813 tarihli bir vakfiyeye dayanarak yapının 1809-13 arasında inşa edilmiş olabileceği de söyleniyor. Kapı giriş cephesinin özellikleri ve vakfiye kaydı, caminin bugünkü mimari şekline 19. yüzyılda kavuştuğunu gösteriyor.

Seyyid Kutbiddin Camii ve Türbesi: Manevi Bir Durak

İlkadım ilçesindeki Kökçüoğlu Mahallesi'nde yer alan Seyyid Kutbiddin Camii ve Türbesi, 1292 yılında Seyyid Kutbiddin tarafından inşa ettirilmiş. 1863 yılında Haznedar Süleyman Paşa'nın ailesi tarafından yeniden yaptırılan yapı, yığma tarzda inşa edilmiş. Sonradan eklenen minaresi güney cephesinde yer alıyor ve şerefesi bulunmuyor. Yapının etrafındaki mezarlık, Samsun'un en eski mezarlıklarından biri olarak kabul ediliyor. Mezar taşları, Roma, Selçuklu, İlhanlı, Bizans ve Osmanlı dönemlerinin izlerini yansıtıyor.

Bölgeye 700 yıl boyunca defin yapılmış, ancak son 50 yılda herhangi bir defin işlemi gerçekleştirilmemiş. 2012 yılında başlayan restorasyon çalışmaları, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 2014 yılında tamamlanmış. Restorasyonun ardından çevre düzenlemesi yapılmış, şadırvan ve kamelya eklenmiş. 2019'da Seyyid Kutbiddin'in mezarının örtüsü yenilenmiş, 2020'de ise mezarlık düzenleme ve peyzaj çalışmaları başlatılmış.

Türbe, özellikle çocuk sahibi olmak isteyen aileler tarafından ziyaret ediliyor. Çocuğu olmayan kadınlar, bölgedeki ağaçlara çaput bağlayarak çocuk dileğinde bulunuyor. Kış aylarında günde yaklaşık 50, yaz aylarında ise 250-300 kişi tarafından ziyaret edilen bu manevi durak, Samsun'un inanç turizmindeki önemli noktalardan biri.

Samsun'un tarihi camileri, sadece ibadet mekanları değil, aynı zamanda şehrin hafızasını taşıyan kültürel miraslardır. Her biri farklı bir dönemin hikayesini anlatan bu yapılar, inanç turizmi rotasında mutlaka görülmesi gereken duraklardır. Tarih ve maneviyatı bir arada yaşamak isteyenler için Samsun, keşfedilmeyi bekleyen bir hazine sunuyor.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Unknown author Unknown author, Wikimedia Commons, Public domain